Dooi. We glijden niet langer uit op de bevroren stoep tussen de niet-opgehaalde vuilniszakken. Omwille van de sneeuw en de opwarming van de aarde, zeggen de mannen van de ‘mestbak’, zoals wij vroeger die van de vuilkar in Brussel noemden. Geef toe, zij weten zich te verantwoorden om toch nog hun nieuwjaarsfooi op te strijken. We kunnen weer op stap. Brussel, here we are! Zoals op alle andere dagen, maar nu weer on the move. Wij gaan op vadrouille.

Niet groen maar blauw

Niet naar het groen. Voor mij geen Zoniën of Laarbeekbos. Ik haat groen. Mijn lievelingskleur is blauw. Het blauw van de avond en de nacht. Niet het groen van de natuur, maar het blauw van de stad. Geef mij maar asfalt in plaats van gras. Ik denk er dus niet aan om langs de Groene Gordel rond Brussel te stappen. Nu niet en nooit niet. Veel te ver van mijn bed en te ver van de stad. En die Gordel doet mij denken aan al die Gordelaars die Brussel haten en het daarom jaarlijks omsingelen en belegeren in naam van de sport en de politiek. Ik wil Dwars door Brussel. Vroeger een wielerklassieker, nu mijn eerste uitdaging van dit nieuwe jaar.Ik wil door Brussel stappen en stoppen waar Brussel stopt. En hoe dwars ga ik door Brussel? Wel, via de meridiaan van Brussel.

De oculus

U kent waarschijnlijk alleen maar de meridiaan van Greenwich, maar in principe heeft iedere plek op aarde zijn eigen meridiaan of middaglijn, namelijk de lijn gevormd, precies op het middaguur door de zon doorheen een kleine opening (oculus) en gestraald op de grond. Eigenlijk hetzelfde als wat een zonnewijzer doet, maar dan alleen op het middaguur. En de nulmeridiaan die lag lang geleden waar men dacht dat de wereld begon.

De oude Grieken en ook de Arabieren hadden hun nulmeridiaan gesitueerd op de meest westelijke plek van de wereldbol die ze kenden, de Kanarische Eilanden, in het Arabisch Al Khalidat, de Gelukzalige Eilanden. Na de ontdekking van Amerika ging Europa zich belangrijk voelen en ging iedere Europese hoofdstad: Parijs, Rome, Londen zijn eigen, officiële nulmeridiaan gebruiken, en die passeerde door de navel van de wereld, hun wereld, hun hoofdstad. De Nederlanden hielden nog een tijdje vast aan die oorspronkelijke nulmeridiaan maar later zal ook Brussel volgen.

Stipte treinen

In 1836 vaardigde de Belgische overheid een Koninklijk Besluit uit waarin stond dat elke stad zeer juist de lokale tijd zou moeten kunnen aflezen. Daarom moest in Antwerpen, Brussel, Gent, Brugge, Oostende en Luik een oculus worden geplaatst waardoor de plaatselijke meridiaan en dus ook het middagzonneuur precies kon worden vastgelegd. Niet toevallig passeerden door de vernoemde steden de eerste treinen en die moesten stipt vertrekken. Ook veertig andere steden moesten zo’n oculus installeren in hun kathedraal, stadhuis of ander openbaar gebouw.

Tot dan toe hadden zonnewijzers volstaan, maar die gaven al gauw een afwijking die tot een half uur kon oplopen. Op zo’n vlottende uurregeling kon je geen treinen laten rijden. Alhoewel, soms zou je gaan denken dat de NMBS weer de zonnewijzeruurregeling heeft ingevoerd. De eerste spoorlijn, Brussel-Mechelen leverde toen nog geen echt probleem op. Beide steden liggen ongeveer op dezelfde meridiaan, met nauwelijks 26 seconden verschil. Maar Oostende en Luik waren anders. Met Luik bedroeg het tijdsverschil 4 minuten en 49 seconden. De lokale meridianen gaven nu wel de juiste zonnetijd door, maar het verschil in lokale tijd bleef een probleem. In elk station moest de reiziger zijn horloge bijstellen. Nu is het gsm’en naar de railtime van je trein.

Mijnheer Quetelet

De grote meridiaan van Brussel was het werk van Adolf Quetelet, directeur van het eerste Belgische observatorium. Die meridiaan kwam niet in de rue du Méridien, maar Quetelet construeerde ze in juni 1836 in de Brussels kathedraal. In de dwarsbeuk werd aan de zuidelijke kant, in het glasraam met Maria van Hongarije een kleine oculus aangebracht op 10 meter vijftig hoog. De straal van de middagzon werd in koper vastgelegd doorheen de kathedraal en links en rechts duiden enkele dunnere lijnen de kwartieren voor en na de middag aan. Door de hoogbouw rond de kathedraal kan je het effect van de zon tegenwoordig maar zien tussen begin maart en midden oktober.

In 1892 schakelden we dan over naar de meridiaan van Greenwich en zullen alle Belgische steden en dorpen hetzelfde uur hanteren. Daarvoor moest de klok in Brussel 17 minuten en 29 seconden worden terug gedraaid.

De spoorwegen kregen in het Noordstation de juiste tijd door vanuit het Observatorium op het Queteletplein, dat er net naast lag en vanuit het Noordstation gaf men die tijd door naar alle andere stations. Zo kreeg België een zelfde uur in heel het land en moest je als treinreiziger niet telkens je horloge zitten bij stellen.

Verzet tegen de eenheidstijd

Tegen die eenheidstijd en de invoering van de Greenwich-tijd was nogal wat verzet. Zo zal Frankrijk tot 1911 wachten om die in te voeren. En ook in Brussel was er verzet, zowel in de gemeenteraden van Laken, Schaarbeek en Sint-Gillis. Burgemeester Charles Buls zal zich in Brussel verzetten omdat de verandering van uur ‘het biologisch ritme van de mensen aantast’. Waar hebben we dat nog gehoord?

De meridiaan van Brussel bestaat nog altijd, heel materieel in de St. Goedele kathedraal en je kan die lijn verlengen en zo in heel Brussel de plekken vinden waar die meridiaan doorloopt.

Een grillige tocht

Ik heb dus enkele stafkaarten gekocht en die meridiaan erop uitgetekend. Dat zou ons parcours worden. Mijn vrouw wou eerst niet mee, voor haar loopt in januari de meridiaan van Brussel door de Nieuwstraat, omdat het daar dan solden zijn. Maar toch, we vertrokken vanuit de kathedraal en zigzagden langs onbekende straten naar het noorden en kwamen uit in De Wand en op de Mutsaard, waar rechts Vilvoorde begint met het Voor en Koningslo en links Strombeek. Een hele middag stappen, met aftrek van obligaat cafébezoek om op te warmen, toch nog twee volle uren stappen. Ik wist niet dat Brussel zo groot was.

En ’s anderendaags, weer vanuit de kathedraal naar het zuiden via Elsene en Ukkel naar Verrewinkel, waar nog wat ongesmolten sneeuw lag en we eindigden in het bos. Vier uur stappen! Daarna liepen wij langs grote weiden, door een landschap waar geen enkel huis meer staat naar het station het Holleke waar je om het uur een trein kan nemen naar Brussel. Na twintig minuten arriveerden wij via Stalle, Kalevoet en Vorst in het Centraal-station en weer aan de voet van de kathedraal, waar dit verhaal over de meridiaan begon. Dus gordelaars, pak volgend jaar al jullie moed bijeen, trotseer Brussel en leer het kennen via zijn meridiaan. Ik wil graag voor de bezemwagen zorgen.

P.S. Ik zoek een fotograaf om over dit traject van de meridiaan een installatie te maken, of ‘iets anders artistieks.’

@Allen: reageren op deze blog impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus - mod