“Tweeduizend jaar geleden waren Europa en Azië met elkaar verbonden door een netwerk van handelsroutes.” De Europalia-folder geeft een nogal prozaïsche beschrijving van zo iets mythisch als de route die de Europeanen in de negentiende eeuw de Zijderoute zijn gaan noemen. En die tweeduizend is lichtjes overdreven.
De Middellandse Zee en China werden met elkaar verbonden langs fabelachtige steden als Bagdad, Bukhara, Samarkand en Tasjkent. Steden waar de Arabische cultuur en de islam al doordrongen in de achtste eeuw. Wie zou die route niet willen afreizen? Ik in ieder geval wel en gezien mijn fysische conditie was dit de ideale gelegenheid om het virtueel te doen, gewoon hier in Brussel, in het Museum voor Kunst en Geschiedenis.
Ik heb de route goed in mijn hoofd. Ik heb er indertijd een boekje over geschreven “Ik wist niet dat de wereld zo klein was…” En ik weet hoe moeilijk die route tot stand is gekomen. De Chinezen hebben het initiatief genomen. In de eerste eeuw voor onze jaartelling trekt een zekere Gan Yin naar het Westen. Hij wil Rome zien. Maar de Perzen houden hem tegen. Die willen zelf tussenpersoon, en vooral tussenhandelaar blijven spelen tussen China en de Middellandse Zee.
Een gouden schaal met grond
De eerste die er wel in slaagt is een Arabier, Qutayba bin Muslim. Nadat de Arabieren Perzië hebben veroverd bereikt hij in 715 de Chinese grensstad Khasgar, na eerst Bukhara, Samarkand en Tasjkent te hebben ingenomen. Zijn leger is uitgeput, maar hij wil het niet toegeven tegen de lokale Chinese goeverneur van Kashgar: “ U weet niet hoe sterk ik ben. Ik sta hier voor u en mijn achterhoede zit nog onder de olijfbomen van Irak”. Hij heeft gezworen dat hij niet zal terugkeren zonder de Chinese bodem te hebben betreden. Daar heeft die Chinese goeverneur het volgende op gevonden. Hij zond Qutayba een gouden schaal gevuld met Chinese grond. Zo kon die zijn gelofte houden en terugkeren. Maar Arabische handelaars, en de islam drongen wel door tot China, en niet alleen in de gebieden van etnische minderheden als Oeigoeren, Kirgiezen, Oezbeken of Tajikken, maar ook bij de Chinese autochtonen. In China leven 10 miljoen autochtone moslims, de Hui. Zij zijn moslim dankzij de Zijderoute.
De vergeten godsdienst
In de tentoonstelling staan prachtige stukken, en er is een luik godsdiensten langsheen de Zijderoute. Je vindt er teksten van Mazdeeërs, Nestorianen, zelfs een document in het hebreeuws, een rariteit, want zegt het bijschrift: Er zijn nooit joodse gemeenschappen in de binnenlanden van Oost-Azië gesignaleerd. Ik zie wel geen enkel Arabisch of moslim document in de vitrines. Nochtans was de islam toen (en nu nog) de meest verspreidde godsdienst langsheen die route. Onze Willem van Rubroek die in de dertiende eeuw naar China trok kon er niet naast kijken: “Overal kom ik die vervloekte sekte van Mohammed tegen, tot in de hoofdstad.”
Een joods-christelijke bril
Blijkbaar kijkt men hier door een joods-christelijke bril naar de Zijderoute. Dat is in bepaalde kringen nu mode. Alles binnen de westerse beschaving krijgt het etiket ‘joods-christelijk’ opgekleefd. Nochtans is dit een negeren van de geschiedenis.
Ten eerste wordt zo het feit ontkend dat onze beschaving tweeduizend jaar lang anti-joods is geweest. Om het bij de streek te houden die nu België heet: onze kruisvaarders hebben op weg naar Jeruzalem heel de joodse bevolking in de Rijnvallei en verder, tot in Hongarije, uitgemoord. In het hertogdom Brabant werden in 1370 de joden definitief verbannen, nadat er eerst al een aantal op de brandstapel beland waren op de Brusselse Grote Markt. Dat gebeurde meer dan een eeuw voor de joden uit Spanje werden verdreven. De haatpropaganda van toen kan je nog altijd bekijken op de glasramen van de Brusselse Sint-Goedele kathedraal. De moordpartijen in de rest van Europa bleven doorgaan, tot ze culmineerden in de pogroms van tsaristisch Rusland en de genocide van de nazi’s. Ondertussen bleef de Kerk eeuwenlang jodenhaat spuwen.
Een nieuw begrip
De betekenis die men nu wil geven aan ‘joods-christelijk’, namelijk een beschaving of cultuur gebouwd op ‘de gemeenschappelijke waarden van jodendom en christendom’, is niet alleen onjuist, maar kent pas zeer recent enige verspreiding. Zoals de Israëlische historicus Shlomo Sand het vorige week tijdens een voordracht in Brussel nogal cynisch uitdrukte: “ Waar was in 1940 die joods-christelijke beschaving !”.
Pas na de Tweede Wereldoorlog duikt in de Verenigde Staten ‘joods-christelijk’ op als een nieuw begrip, toen christelijk rechts zijn solidariteit met de pas opgerichte staat Israël wilde betuigen. In een van zijn eerste speeches na zijn verkiezing tot president noemde Dwight Eisenhower de VS niet langer een protestantse staat, zoals voorheen gebruikelijk, maar een joods-christelijke staat. Sinds die toespraak uit 1952 vond de term in deze betekenis van zogenaamd gemeenschappelijke waarden van jodendom en christendom meer en meer ingang in conservatieve en neoconservatieve kringen. Hij verspreidde zich in het zog van de ‘theorie van de botsende beschavingen’, een theorie die voor het eerst in 1956 werd geformuleerd door Bernard Lewis in The Middle East Journal. Later gepopulariseerd door Huntington.
Zwaar beladen
‘Joods-christelijk’ wordt een louter politiek, zwaar ideologisch gekleurd begrip dat heel wat maskeert en weinig met de feiten overeenkomt. Jacob Neusner, de bekendste Amerikaanse Talmoed-specialist (hij doceerde onder meer aan Princeton en Columbia University) stelt: ‘Theologisch en historisch bekeken bestaat er niet zoiets als een joods-christelijke traditie. Dat is een mythe uitgevonden door seculieren die zelf ongelovig zijn.’ En verspreid door de neo-cons in de Verenigde Staten. Al wie deze term hanteert moet beseffen welke vervormende bril hij opzet. En dit soort visie schaadt een tentoonstelling over de Zijderoute.
14/12/2009 om 17:51
@MJS: uw reactie voldoet niet aan de voorwaarden voor publicatie. We willen uw voornaam en uw naam kennen én u moet een behoorlijk e-mailadres opgeven. U kunt aan de moderator vragen om enkel uw initialen of uw voornaam te vermelden. Mod
14/12/2009 om 18:09
Dat de term joods-christelijk een neologisme is, wil ik best aannemen.
Dat er echter geen verband bestaat tussen de christelijke en de joodse cultuur, is hoogst merkwaardig. Drievierde van de bijbel (het Oude Testament) is theologisch zuiver joods; de eerste christenen en hun stichters (Jezus, Paulus, …) waren ook joden. Er zijn tot op de dag van vandaag Messias-belijdende. Europese joden hebben gemeenschappen op ons continent van in het Romeinse Rijk tot op heden.
Nu klopt het wel dat joden en christenen niet altijd op goede voet met elkaar leefden. Dat probleem hebben Soennieten en Sijieten echter ook. Dat er pogroms en genocides plaatsvonden, klopt ook.
Zijn de Arabische veroveringen naar het Westen en het Oosten daarentegen nooit gepaard gegaan met vervolgingen en genocides? Verliepen die veroveringen zonder het hanteren van het zwaard? Met een schaakspel of zo? De winnaar van het spel krijgt het belegerde gebied?
Wat ik vooral spijtig vind, is dat Europeanen en christenen hier weer uitkomen als de grote boemannen. Dit bevordert toch geen klimaat van verdraagzaamheid. Vooral niet omdat de feiten reeds dateren van in de veertiende eeuw. Er is een spreekwoord dat zegt dat je ‘geen oude koeien uit de gracht moet halen’, maar dat zal waarschijnlijk weer zo’n vermaledijd christelijk gezegde zijn.
14/12/2009 om 20:24
Misschien moeten we onze beschaving gewoon ‘christelijk en vrijzinnig’ noemen en ondertussen goed weten wat we aan het jodendom, de islam, China, Perzië, Indië, Amerika en Afrika verschuldigd zijn.
14/12/2009 om 22:22
@ Rik Verschuere
En wat andere beschavingen aan ons verschuldigd zijn. Het is een permanente kruisbestuiving. Ook de oude Kelten waren al ver doorgedrongen in China en hadden een oostelijke handelsroute. Men heeft er hun lichamelijke resten gevonden. Ook de Vikingen reisden heel de wereld af. Een Arabische kroniekschrijver vond hen maar barbaren. Misschien had hij wel gelijk. Ze waren op dat moment nog niet gekerstend uiteraard.
14/12/2009 om 22:35
eindelijk ‘ns iemand met een werkelijk oog voor geschiedenis. En niet enkel voor de ‘geschiedenis van de overwinnaars’.
15/12/2009 om 05:09
Het is toch merkwaardig, dat u steeds naar de Middeleeuwen terugmoet om aan te tonen hoe constructief de islam geweest is, mijnheer Catherine. Zelfs dan bestond een groot deel van die als een mantra herhaalde exploten uit verwezenlijkingen van andere beschavingen, die overgenomen een doorgegeven werden. Zo werd de algebra uit Indie geimporteerd.
En wat die omschrijving joods-christelijk betreft; buiten de inderdaad joodse bron van zowel christendom als islam kan men toch moeilijk naast het gegeven kijken, dat Joden een belangrijke bijdrage geleverd hebben tot het Westers denken en de Westerse cultuur.
15/12/2009 om 16:51
Veel mensen blijven het moeilijk hebben met de geschiedenis, niet alleen met die zaken die moeilijk te achterhalen zijn, maar vooral met de feiten op zich. Al te snel wordt er ergens een complot van linkse of rechtse intellectuelen achter gezocht waardoor deze feiten onterecht een in een bepaalde hoek gedrumd worden.
Ja, christenen en joden leven al 2000 jaar naast en door elkaar en Ja, mede door hun verschillende religieuze overtuiging hebben ze meer dan eens elkaar het leven zuur gemaakt. Daar het de christelijke groepen (en in het Midden Oosten waren dat de Islamitische) waren die veruit dominant waren, vinden we probleemloos doorheen onze geschiedenis gebeurtenissen waarbij Christenen Joden vervolgen, uitmoording, uitsluiten en terreur aandoen.
Maar u leest het dus goed, Christenen konden de joden in meerdere gevallen niet hebben, maar overal in Europa waren er wel degelijk joodse Gemeenschappen en dat tijdens onze volledige historische periode sinds de Romeinen. Je kan daarbij terecht focussen op de haat tegenover de joden. Terecht, want wat daar in het verleden gebeurt is, daar zijn we tegen en dat willen we niet meer. Maar dat is één, het tweede feit is dat joden hier tot op vandaag leven en werken, dat Joden hier vastgoed hebben, financieel alom tegenwoordig zijn en dus kortom al even lag Europeaan zijn als de doorsnee Vlaming. Ze houden er andere gewoontes op na, klopt, maar maken onmiskenbaar al 2000 jaar deel (ik overdrijf een beetje) uit van deze dynamische wereld, ze maken er integraal deel van uit, ze hebben er hun onmiskenbare plaats. En vanuit die positie hebben ze net als de christelijke groepen (Katholiek, Protestants, Orthodox, …) hun invloed gehad op de evoluties en bij momenten revoluties die onze Westerse Wereld gemaakt hebben wat het vandaag is.
Door puntje één, de eeuwenlange haat tegenover de joden, heeft men daar toen weinig aandacht gehad voor deze realiteit, namelijk, het feit dat de joodse aanwezigheid in Europa ook haar onmiskenbare invloed heeft gehad. Dat hen die mee deden aan de verdrukking van de Joden toen niet erkenden dat de joodse gemeenschappen ook hun invloed hadden, mag niet verbazen en is in zekere zin ook begrijpelijk. Dat veranderde toen de verdrukking van de joden de proporties is gaan aannemen van de Holocaust. Daarna was alles anders, van haat kon geen sprake meer zijn, en was er eindelijk de intellectuele ruimte om de verdienste van de Joodse gemeenschappen voor de Westerse Cultuur te erkennen. Dus te erkennen dat onze leefwereld in de eerste plaats een joods-christelijke uitwerking kent. Voor de Holocaust was er weinig ruimte om dat te zeggen, erna was er een nood om het te verwoorden, dat klopt, maar een feit blijft het dat het wel steeds zo geweest is.
De Israëlische historicus Shlomo Sand mag dan cynisch uitdrukten: “Waar was in 1940 die joods-christelijke beschaving!”. Het pakt niet weg dat in 1940 de Westerse Wereld het wel degelijk was. De term joods-christelijk mag dan voor mensen als Shlomo Sand en Lucas Catherine zwaar ideologisch geladen zijn; in hun kritiek mogen ze het niet uit het oog verliezen dat de term wel een feitelijke situatie omschrijft. Iets vanuit een joods-christelijke bril bekijken is dus niet noodzakelijk een ideologisch te verfoeien methode. Dat het dan ook één van de invalshoeken is van het Koninklijk Museum voor Kunst en Geschiedenis is historisch eigenlijk geen probleem. In dat oogpunt is het ietwat pijnlijk dat er mensen zijn die in een historisch verhaal geen afstand kunnen doen van hun enge ideologische interpretaties. Het benadrukken dat de Islam “de vergeten godsdienst” zou zijn in het verhaal van de Zijderoute getuigd dan ook van weinig zin voor realisme. Ik heb de tentoonstelling ook al doorgenomen en kan niet echt concluderen dat deze godsdienst daar vergeten werd. Maar, blijkbaar is het tegenwoordig ideologisch ‘not done’ niet te focussen op de Islam en haar bijdragen tot de wereld. Ideologisch is dat dan ook weer niet kosher natuurlijk.
08/01/2010 om 08:26
Het is zeker interessant om even stil te staan bij het gebruik van de term “joods-christelijke cultuur of traditie”. Maar zoals gewoonlijk heeft de auteur het moeilijk de hoofdzaken van de bijzaken te onderscheiden en ziet hij overal complotten (dat is althans mijn mening). De rol die het oude testament speelt in onze cultuur en het feit dat “Christus” een Jood was en in een Joods gebied leefde kan je toch niet zomaar wegcijferen. Het gebruik van de term “joods-christelijk” is wel degelijk politiek gekleurd, maar dan volgens mij vooral op een positieve manier, namelijk om onze gemeenschappelijke waarden te benadrukken (die er dus wel degelijk overduidelijk zijn, wat door de auteur straal ontkend wordt)
09/01/2010 om 06:24
De christenen en joden hebben helemaal niet 2000 jaar naast en dooreen geleefd. De joden mochten konden bijvoorbeeld geen lid worden van de ambachten en gildenverenigingen omdat die christelijk waren, en enkel voor christenen. Ze hadden ook allemaal een patroonheilige. Daardoor werden de meeste joden kooplieden. Later werden zij bankiers omdat het voor katholieken verboden was te lenen aan intrest. De joden werden ook verplicht in een aparte wijk te leven, het woord getto is daarvan afgeleid. We kunnen dus eerder spreken van segregatie. Op theologisch vlak is er geen sprake geweest van enige samensmelting. Wij kennen allemaal het lot van de Katharen, die een christelijke stroming was beïnvloed door de joodse mystiek die bloeide in het Moorse Spanje.
Dat er een joodse invloed is geweest op de christelijke cultuur is nog iets anders dan te stellen dat de twee culturen zijn samengesmolten, wat joods-christelijk suggereert. Die invloed geldt evenzeer voor de islam, Chinese en Perzische cultuur, … zoals Rik stelt. Het judaïsme is ook beïnvloed geweest door het christendom, en beiden werden beïnvloed door het neo-platonisme. Daarom noemt Israël zich nog geen christelijk-joodse staat? Dat zou de Israel mythe ondergraven natuurlijk, want die is gebaseerd op segregatie.
De mythe van het joods-christelijke Europa daarentegen dient om de alliantie Westen/Israel te verkopen aan de burgers.
29/01/2010 om 18:00
De ‘zogenaamd’ gemeenschappelijke Joods-christelijke waarden bestaan echt, ook al zou geen hond ze in de jaren dertig zo hebben genoemd. Er is geen westerse beschaving denkbaar (ethiek incluis) zonder een eindeloze stoet Joden, van Mozes tot Einstein. Om maar een cruciaal - en bedreigd - voorbeeld te noemen: de o zo westerse en ‘christelijke’ Universele Verklaring van de Rechten van de Mens blijkt bij nadere bestudering een seculiere herschrijving van de Tien Geboden te zijn.
Daarmee vervalt de eerste premisse van Catherine: dat de notie ‘Joods-christelijk’ alleen onder conservatieven en neoconservatieven zou leven.
De bijbehorende tweede premisse, in de vorm van een insinuatie, namelijk dat conservatieven en neoconservatieven domme en slechte mensen zouden zijn, is te onnozel om op in te gaan.